Sparta i Mistra – bizantyjskie skarby i historyczne ruiny Peloponezu

Grecja dla większości podróżników kojarzy się przede wszystkim z białymi domkami na wyspach Cykladów, klasycznymi kolumnami ateńskiego Akropolu czy majestatycznymi klifami Santorynu. Jednak to właśnie na Peloponezie, w malowniczej dolinie rzeki Ewrotas, rozciąga się kraina, w której historia splata się z legendą w sposób tak niezwykły, że trudno znaleźć dla niej odpowiednik w całej Europie. To tutaj, u stóp groźnego i majestatycznego pasma górskiego Tajget, leżą obok siebie dwa punkty na mapie, które reprezentują zupełnie odmienne epoki, idee oraz wizje ludzkiej cywilizacji: starożytna Sparta oraz bizantyjska Mistra.

Choć oba te miejsca dzieli zaledwie kilka kilometrów, w wymiarze historycznym i kulturowym reprezentują one dwa całkowicie odrębne światy. Z jednej strony mamy Spartę – miasto, którego nazwa stała się synonimem surowej dyscypliny, potęgi militarnej, wyrzeczenia się luksusu i poświęcenia jednostki na rzecz wspólnoty. Z drugiej strony wznosi się Mistra – zawieszona na stromych zboczach górskich dawna stolica bizantyjskiego Despotatu Morei, która w ostatnich wiekach średniowiecza stała się promieniującym na całą Europę centrum kultury, sztuki, filozofii oraz architektury sakralnej.

Wspólne zwiedzanie Sparty i Mistry to niezwykła podróż przez tysiąclecia. To okazja do zobowiązującego skłonienia głowy nad ruinami dawnego militardium, a zarazem możliwość zagubienia się w labiryncie kamiennych uliczek pośród doskonale zachowanych cerkwi, klasztorów i pałaców, w których do dziś wyczuwa się duchowego ducha dawnego Bizancjum.

Legenda i rzeczywistość starożytnej Sparty

Kiedy myślimy o Sparcie, przed oczami staje nam obraz nieustraszonych hoplitów, bitwy pod Termopilami, króla Leonidasa oraz surowego wychowania spartańskiego, zwanego agoge. Sparta w czasach swojej największej świetności była najpotężniejszą siłą lądową starożytnej Grecji. W przeciwieństwie do Aten, które budowały swoje dziedzictwo na wspaniałej architekturze, teatrzech, filozofii i demokracji, Sparta stawiała na sprawność fizyczną, absolutne podporządkowanie prawu oraz żelazną dyscyplinę wojskową.

Ciekawostką, która często zaskakuje współczesnych turystów przybywających do Sparty po raz pierwszy, jest fakt, że starożytni Spartanie nie pozostawili po sobie gigantycznych świątyń czy monumentalnych budowli z marmuru. Już słynny grecki historyk Tukidydes w V wieku p.n.e. pisał z niezwykłą dozą przeczucia, że gdyby Sparta została w przyszłości opuszczona i pozostały po niej jedynie świątynie oraz fundamenty budynków, potomni z trudnością uwierzyliby, że miasto to posiadało tak wielką potęgę. Według Tukidydesa Sparta była w istocie zbiorem pięciu połączonych ze sobą wsi, bez potężnych murów obronnych, gdyż – jak mmawiali sami Spartanie – najlepszym murem miasta są piersi jego obywateli.

Współczesna Sparta to nowoczesne, pełne życia miasteczko, które zostało ponownie rozplanowane i odbudowane w XIX wieku z inicjatywy króla Grecji Otona I. Szerokie aleje wysadzane drzewami cytrusowymi i palmami, urokliwe placówki oraz liczne kawiarnie tworzą przyjemne tło do wypoczynku. Jednak to, co przyciąga tu miłośników historii, to bezcenne, choć skromne ruiny starożytnego polis usytuowane na północ od współczesnego centrum.

Spacer po ruinach starożytnej Sparty

Rozpoczynając zwiedzanie antycznej Sparty, warto udać się na teren dawnego akropolu spartańskiego. Nie znajdziemy tu co prawda budowli o skali ateńskiego Partenonu, ale spacer pośród wiekowych gajów oliwnych, w cieniu których spoczywają antyczne kamienie, ma wyjątkowy, metafizyczny wręcz klimat.

Najważniejszym zabytkiem na terenie akropolu są pozostałości starożytnego teatru. Wybudowany w okresie hellenistycznym i przebudowany przez Rzymian, teatr w Sparcie był jednym z największych obiektów tego typu w całej starożytnej Grecji. Został wkomponowany w naturalne zbocze wzgórza, a z jego wyższych rzędów roztacza się olśniewający widok na całą dolinę Ewrotas oraz groźne, często pokryte śniegiem szczyty pasma Tajget. Stać w tym miejscu to jak dotykać samej istoty greckiej historii.

Nieopodal teatru odnaleźć można ruiny świątyni Ateny Chalkioikos, czyli Ateny z Miedzianego Domu. Było to najważniejsze sanktuarium w mieście, gdzie chronili się uciekinierzy i gdzie według podań zmarł zamorzony głodem pauzaniasz, spartański wódz spod Płatajów. Kawałek dalej, bliżej rzeki Ewrotas, znajdują się pozostałości sanktuarium Artemidy Ortia. To właśnie w tym miejscu odbywały się słynne, surowe obrzędy z udziałem spartańskich chłopców, podczas których poddawano ich próbie wytrzymałości na biczowanie.

Nie można przeoczyć także symbolicznego punktu współczesnej Sparty – potężnego, odlanego z brązu pomnika króla Leonidasa, który wita przybywających przed miejskim stadionem. Statua przedstawia dumnie wyprostowanego władcę z włócznią i tarczą, na której widnieje słynna odpowiedź udzielona posłom perskim żądającym oddania broni: „Molon labe” – „Przyjdź i weź”.

Powstanie Mistry – orle gniazdo u stóp Tajgetu

Jeśli starożytna Sparta reprezentuje surowy wiek żelaza i antyczny hart ducha, to oddalona o zaledwie sześć kilometrów Mistra jest uosobieniem bizantyjskiej delikatności, duchowości i artystycznego wyrafinowania. Mistra to jedno z najważniejszych i najbardziej niezwykłych miast-duchów w całej Europie, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego UNESCO.

Historia Mistry rozpoczęła się w XIII wieku, w okresie, gdy Cesarstwo Bizantyjskie zostało osłabione przez IV wyprawę krzyżową. W 1249 roku francuski krzyżowiec Guillaume II de Villehardouin, książę Achai, postanowił wznieść potężną twierdzę na odosobnionym, stromym wzgórzu o wysokości ponad 600 metrów, dominującym nad doliną Sparty. Miejsce to miało doskonałe walory obronne i pozwalało kontrolować cały region.

Jednak zaledwie dziesięć lat później, po przegranej bitwie pod Pelagonią, książę dostał się do niewoli bizantyjskiej i musiał oddać twierdzę w ręce cesarza Michała VIII Paleologa. Od tego momentu rozpoczyna się złoty wiek Mistry. Z małej strażnicy obronnej miasto błyskawicznie przekształciło się w tętniącą życiem metropolię i stolicę Despotatu Morei – greckiej prowincji Bizancjum.

W XIV i XV wieku Mistra stała się drugim po Konstantynopolu najważniejszym ośrodkiem politycznym, kulturalnym i religijnym cmentarza bizantyjskiego. To tutaj rozkwitała sztuka pisania ikon, architektura sakralna oraz filozofia. W Mistrze działał chociażby Jerzy Gemist Pleton – wybitny myśliciel renesansowy, który przywrócił Europie znajomość dzieł Platona i zainspirował powstanie Akademii Platońskiej we Florencji. To również w Mistrze, w katedrze św. Demetriusza, w 1449 roku został koronowany ostatni cesarz Bizancjum – Konstantyn XI Paleolog, który cztery lata później zginął bohatersko na murach Konstantynopola.

Architektura i układ przestrzenny bizantyjskiej stolicy

Samo podejście do zwiedzania Mistry wymaga pewnego przygotowania fizycznego, ale trud wspinaczki po kamiennych ścieżkach jest wynagradzany widokami, które dosłownie zapierają dech w piersiach. Całe miasto zostało wybudowane na stromym zboczu góry i podzielone na trzy wyraźne strefy: Miasto Górne, Miasto Dolne oraz górującą nad wszystkim potężną Frankijską Twierdzę.

Zwiedzanie najlepiej zaplanować tak, aby zacząć od Górnej Bramy lub Dolnej Bramy, uwzględniając spory wysiłek związany z pokonywaniem setek kamiennych stopni. Całość założenia urbanistycznego Mistry zachowała się w zdumiewająco dobrym stanie. Spacerując wzdłuż dawnych murów obronnych, mijając wąskie przejścia, portale domów mieszczańskich oraz ruin pałaców, ma się nieodparte wrażenie, że czas zatrzymał się tu w XV wieku.

W architekturze Mistry widać genialne połączenie wpływów wschodnich, bizantyjskich z elementami zachodnioeuropejskiego gotyku i stylu romańskiego. Ta unikalna synteza kulturowa tworzy nepowtarzalny styl architektoniczny, który niespotykany jest w żadnym innym miejscu w Grecji.

Najważniejsze świątynie i skarby Mistry

To, co stanowi o absolutnej wyjątkowości Mistry, to wyjątkowo bogaty i wspaniale zachowany zespół budowli sakralnych. Tutejsze kościoły i cerkwie kryją w sobie jedne z najbardziej zachwycających fresków bizantyjskich na świecie, stanowiących kulminacyjny punkt tak zwanego renesansu Paleologów.

Katedra Agios Demetrios (św. Dymitra)

Znajdująca się w Dolnym Mieście Katedra św. Dymitra to najstarsza i najważniejsza świątynia w Mistrze. Powstała w drugiej połowie XIII wieku i była świadkiem najważniejszych wydarzeń historycznych, w tym wspomnianej koronacji ostatniego cesarza Bizancjum. O tym wielkim wydarzeniu przypomina wmurowany w posadzkę kościoła dwugłowy marmurowy orzeł – symbol dynastii Paleologów.

Wnętrze katedry zachwyca złożoną strukturą architektoniczną oraz bogatymi freskami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa oraz św. Dymitra. Świątynia połączona jest z budynkiem dawnego pałacu biskupiego, w którym obecnie mieści się kameralne, ale niezwykle interesujące muzeum ze zbiorami rzeźb, rzadkich tkanin i ikonicznych detali odnalezionych na terenie Mistry.

Klasztor Pantanassa

Kościół i klasztor Pantanassa (Matki Boskiej Królowej Wszechświata) to bez wątpienia najbardziej malowniczego i fotogeniczna budowla całej Mistry. Usytuowany w górnej części miasta obiekt powstał w pierwszej połowie XV wieku i reprezentuje późnobizantyjski kunszt architektoniczny w najczystszej postaci.

Fasada kościoła charakteryzuje się misternymi zdobieniami, w tym gotyckimi łukami i rozetami, co stanowi dowód na wpływ kultury zachodniej. Wewnątrz zachowały się wspaniałe, niezwykle dynamiczne freski o żywej kolorystyce, przedstawiające m.in. Wjazd do Jerozolimy czy Zwiastowanie. Co niezwykłe, Klasztor Pantanassa jest jedynym miejscem w całej Mistrze, które do dziś jest zamieszkane. Prowadzą go mniszki prawosławne, które dbają o otaczające kościół urokliwe, ukwiecone ogrody i chętnie witają przybywających pielgrzymów oraz turystów.

Klasztor Peribleptos

Ukryty w południowo-wschodniej części Dolnego Miasta Klasztor Peribleptos to prawdziwa perła sztuki malarskiej. Sama świątynia została częściowo wykuta w żywej skale pod koniec XIV wieku.

To, co czyni Peribleptos miejscem absolutnie wyjątkowym, to wewnętrzne polichromie. Freski wypełniające wnętrze kościoła uważane są przez znawców sztuki za absolutny szczyt bizantyjskiego malarstwa ściennego. Artyści pracujący w tej świątyni wykazali się niezwykłą dbałością o detale, trójwymiarowością postaci oraz głębią emocjonalną przedstawianych postaci sakralnych. Sceny z życia Matki Boskiej oraz Boska Liturgia wywierają ogromne wrażenie na każdym, kto przekracza próg tej cichej świątyni.

Kościół Agia Sophia (Mądrości Bożej)

W Górnym Mieście, nieopodal kompleksu pałacowego, wznosi się kościół Agia Sophia. Będący dawniej kaplicą pałacową, kościół ten wyróżnia się smukłą proporcją oraz piękną dzwonnicą. Z tarasu przed kościołem roztacza się jeden z najwspanialszych widoków na całe dolne miasto oraz rozległą równinę Lakońską.

Pałac Despotów – restracja książęcej rezydencji

W samym sercu Górnego Miasta znajduje się monumentalny zespół Pałacu Despotów. To ogromny, wieloskrzydłowy budynek, który służył jako siedziba władców Mistry oraz urzędników cesarskich. Przez długie dekady pałac pozostawał w stanie ruin, jednak w ostatnich latach poddany został kompleksowym, niezwykle precyzyjnym pracom konserwatorskim i rekonstrukcyjnym.

Dzięki tym pracom przywrócono dawny blask wielkiej Sali Tronowej na wyższym piętrze pałacu, która zachwyca swoimi rozmiarami oraz gotyckimi oknami z widokiem na przepaść. Spacer po dziedzińcu pałacowym pozwala uzmysłowić sobie dworski przepych oraz polityczną rangę, jaką Mistra posiadała w ostatnich latach istnienia świata bizantyjskiego.

Przyroda i krajobraz Doliny Ewrotas

Opisując Spartę i Mistrę, nie sposób pominąć niezwykłego kontekstu przyrodniczego, w jakim obydwa te miejsca są osadzone. Dolina rzeki Ewrotas jest jednym z najbardziej żyznych i malowniczych rejonów Peloponezu. Cała okolica zasłynęła z uprawy najwyższej jakości oliwek – z których słynna odmiana Kalamata oraz spartańska oliwa wyciskana na zimno uznawane są za jedne z najlepszych na świecie – a także z pachnących gajów pomarańczowych i cytrynowych.

Ponad doliną dominuje majestatyczne pasmo górskie Tajget z najsłynniejszym szczytem Profitis Ilias osiągającym wysokość 2404 m n.p.m. Górskie ścieżki wokół Mistry i Sparty stanowią doskonały teren dla miłośników trekkingu oraz pieszych wędrówek. Niezwykłym doświadczeniem jest spacer wąwozem Parori lub Anavryti, gdzie pośród chłodnych górskich strumieni, skał i małych kapliczek wykutych w kamieniu można odetchnąć od greckiego słońca.

Praktyczny przewodnik po zwiedzaniu regionu

Aby wycieczka do Sparty i Mistry przebiegła bezproblemowo i pozostawiła wyłącznie niezapomniane wspomnienia, warto wziąć pod uwagę kilka kluczowych wskazówek organizacyjnych.

Kiedy najlepiej przyjechać?

Najlepszą porą na odwiedzenie Sparty i Mistry jest wiosna (od kwietnia do czerwca) oraz jesień (od września do października). W tym okresie temperatury są umiarkowane, co ma kluczowe znaczenie podczas wspinaczki po stromo położonych ruinach Mistry. Ponadto wiosną cała dolina Ewrotas kwitnie, a powietrze pachnie kwiatami cytrusów. Latem (lipiec–sierpień) upały na Peloponezie bywają wyjątkowo uciążliwe, a kamienne mury Mistry potęgują odczucie gorąca.

Jak zaplanować czas?

Na dokładne zwiedzenie Mistry należy przeznaczyć co najmniej od 3 do 5 godzin. Ze względu na rozległość terenu i sporą różnicę poziomów warto rozważyć zwiedzanie etapowe – na przykład wjazd samochodem pod Górną Bramę, zwiedzenie zamku i Pałacu Despotów, a następnie przejazd pod Dolną Bramę, aby na spokojnie obejrzeć Katedrę św. Dymitra i Klasztor Peribleptos.

Na starożytną Spartę oraz współczesne miasto z jego Muzeum Archeologicznym wystarczy przeznaczyć około 2–3 godzin. Oba te miejsca można bez problemu połączyć w jeden intensywny, pełen wrażeń dzień.

Odpowiednie wyposażenie

Zwiedzanie Mistry wymaga stabilnego, wygodnego obuwia trekkingowego lub sportowego – kamienne ścieżki bywają śliskie i nierówne. Ze względu na brak cienia w wielu partiach historycznego kompleksu niezbędne jest zabranie nakrycia głowy, okularów przeciwsłonecznych oraz zapasu wody pitnej. Podczas wchodzenia do czynnych obiektów sakralnych, takich jak Klasztor Pantanassa, wymagany jest odpowiedni, godny ubiór (zasłonięte ramiona i kolana).

Podsumowanie

Podróż do Sparty i Mistry to jedno z najbardziej wartościowych i poruszających doświadczeń, jakie może zaoferować Grecja kontynentalna. W żadnym innym miejscu na Peloponezie przeszłość nie przemawia tak silnym i zróżnicowanym głosem.

Z jednej strony ciche gaje oliwne starożytnej Sparty przypominają o potędze ludzkiego ducha, dyscyplinie i wojskowej legendzie, która przetrwała próby czasu. Z drugiej strony mistycyzm i architektoniczne piękno bizantyjskiej Mistry ukazuje niezwykłą dojrzałość kultury, w której sztuka i wiara połączyły się w zachwycającą całość u schyłku potężnego imperium.

Odwiedzając te dwa sąsiadujące ze sobą historyczne skarby, dotykamy istoty europejskiego dziedzictwa – od antycznych korzeni po średniowieczne dziedzictwo kulturowe, mając za tło potężne góry oraz wiecznie zielone gaje oliwne.